arxiki selida

Νέο ναυάγιο με την πλαστική σακούλα σε σούπερ μάρκετ και λαϊκές αγορές (περίπτερα, μανάβικα κλπ) φέρνει το περιβαλλοντικό νομοσχέδιο καθώς χάνεται η τεράστια ευκαιρία κατάργησης της όπως κάνουν εδώ και χρόνια οι περισσότερες χώρες που έχουν πραγματική ευαισθησία για την μεώση του πλαστικού στο περιβάλλον.

 

To Dikaiologitika News που αποκάλυψε την αποτυχία της πρώτης ρύθμισης και προκάλεσε νέα παρέμβαση επαναφέρει το νευραλγικό περιβαλλοντικά θέμα της κατανάλωσης πλαστικής σακούλας σε σούπερ μάρκετ, λαϊκες αγορές αλλά και σε ολα τα σημεία της αγοράς.

Αφορμή η ρύθμιση του οριζόντιου τέλους που προωθείται στο νέο περιβαλλοντικό νομοσχέδιο που συζητείται αυτές τις ημέρες στην Βουλή.

Αντί να ενημερωθούν οι έλληνες πολίτες για το τι ακριβώς συνέβη και βρίσκουν μόνο χοντρές πλαστικές σακούλες στα σουπερ μαρκετ που τις πληρώνουν 5 λεπτά και δεν ξέρουν οτι αυτά δεν πηγαίνουν στο περιβαλλοντικό ταμείο, επιχειρείται με περίτεχνο τρόπο να ταφεί η περιβαλλοντική συνείδηση της κυβέρνησης στον βωμό περίεργων σκοπιμοτήτων οι οποίες και δεν εξηγούνται.

Το μεγαλύτερο ποσοστό των Ελλήνων δεν γνωρίζουν τι ακριβώς έχει γίνει το τελευταίο διάστημα. Στην έρευνα που ξεκινήσαμε και συνεχίζουμε αδειάλλειπτα, θα βρείτε τις απαντήσεις σε όσα περίτεχνα έχουν κρυφτεί κάτω απ το τραπέζι:

Οι λεπτές πλαστικές σακούλες που είχαμε συνηθίσει για πολλά χρόνια να παίρνουμε τα ψώνια μας απ τα σούπερ μάρκετ θα έχετε παρατηρήσει οτι δεν υπάρχουν πιά.
Αυτές οι σακούλες επιβαρύνθηκαν με τον πρόσφατο “περιβαλλοντικό” νόμο με ένα τέλος στα 9 λεπτά. Από αυτά ένα μέρος πηγαίνει στο περιβαλλοντικό ταμείο.
Στα σούπερ μαρκετ αποφάσισαν να φέρουν πιό χοντρές πλαστικές σακούλες, που φυσικά μολύνουν μερισσότερο το περιβάλλον με το πρόσχημα οτι είναι επαναχρησιμοποιούμενες.
Φυσικά δεν έγινε καμία καμπάνια ενημέρωσης στον κόσμο με αποτέλεσμα να χρεώνονται με 5 λεπά την χοντρή και διπλά βλαβερή για το περιβάλλον σακούλα και τα χρήματα να πηγαίνουν στην τσέπη των επιχειρήσεων και όχι στο περιβαλλοντικό ταμείο.
Τεχνηέντως βέβαια και με μια μονομερή ανάγνωση των στοιχείων έχει καταγραφεί οτι η χρήσης της πλαστικής σακούλας (αυτής της λεπτής που εξαφάνισαν διότι κοστίζει 9 λεπτά) έχει μειωθεί πάνω από 80% τον τελευταίο χρόνο. Φυσικά, αφού την εξαφάνισαν και στην θέση της έβγαλαν τις χοντρές σακούλες.
Οι σακούλες με μικρότερο πάχος , αυτές που παίρνετε στις λαϊκές, τα μανάβικα, παζάρια , περίπτερα κλπ επίσης περιέργως δεν χρεώθηκαν με περιβαλλοντικό τέλος λες και πρόκειται για...οικολογικό πλαστικό.
Η πρόσφατη έρευνα του Dnews αποκάλυψε τα περίεργα ως και ύποπτα κόλπα της προηγούμενης ρύθμισης όπως φαίνεται και στο ρεπορτάζ και τότε το υπουργείο Ανάπτυξης ανέφερε οτι έχει παρατηρήσει το πρόβλημα και θα το λύσει. Στο σημερινό ρεπορτάζ , αποκαλύπτουμε οτι η λύση που περιμέναμε είναι να πληρώσουμε και την χοντρή σακούλα στο σούπερ μάρκετ με 9 λεπτά, χωρίς να φαίνεται στον ορίζοντα πως θα φτάσουμε σε πραγματική απαλλαγή από το πλαστικό ενώ παράλληλα μαθαίνουμε οτι προφανώς στις λαϊκές και τα μανάβικα οι σακούλες είναι όντως...οικολογικές αφού δεν έχουν καν περιβαλλοντικό τέλος.

ΠΛΑΣΤΙΚΗ ΣΑΚΟΥΛΑ

Ο νέος νόμος
Στο νέο περιβαλλοντικό νομοσχέδιο ( «Nομοσχέδιο για τον εκσυγχρονισμό της περιβαλλοντικής νομοθεσίας»), το οποίο συζητείται αυτές τις ημέρες στην Βουλή, η πλαστική σακούλα, αποκτά πια οριζόντιο περιβαλλοντικό τέλος.

Όπως αναφέρει το «Άρθρο 97 : Τέλος χρήσης πλαστικής σακούλας» του νομοσχεδίου:

 


«Με την προτεινόμενη διάταξη ρυθμίζεται η επιβολή ανισταθμιστικού περιβαλλοντικού τέλους σε όλες τις πλαστικές σακούλες μεταφοράς, εκτός από τις βιοαποδομίσιμες/λιπασματοποιήσιμες.

Η εξαίρεση επιβολής περιβαλλοντικού τέλους στις βιοαποδομήσιμες/λιπασματοποιήσιμες σακούλες, έγκειται στην ευρύτερη στρατηγική για την προώθηση υλικών που δύνανται να βιοαποδομηθούν/λιπασματοποιηθούν, επιτυγχάνοντας σημαντική μείωση του συνολικού περιβαλλοντικού αποτυπώματος που προκύπτει από τη χρήση πλαστικών σακουλών μεταφοράς. Ως ημερομηνία εφαρμογής της ρύθμισης ορίζεται η 1η Ιανουαρίου 2021, ενώ το περιβαλλοντικό τέλος για όλες τις πλαστικές σακούλες μεταφοράς πλην από τις βιοαποδομήσιμες/λιπασματοποιήσιμες ορίζεται στο ποσό των 7 λεπτών, πλέον ΦΠΑ».

Πως φτάσαμε στη νέα (εξίσου κακή) ρύθμιση
Κάνοντας μια σύντομη αναδρομή στην εφαρμογή αυτής της ρύθμισης, υπενθυμίζεται ότι τον Αύγουστο του 2017 η Ελλάδα με εμφανή καθυστέρηση σε σχέση με την πλειονότητα των υπόλοιπων ευρωπαϊκών χωρών, εναρμονίστηκε με την ευρωπαϊκή οδηγία 720/2015, επιβάλλοντας μέτρα στη χρήση της πλαστικής σακούλας μεταφοράς. Ως τότε, έξω από το «παιχνίδι» των μέτρων είχαν μείνει η Ελλάδα, η Κύπρος, η Πολωνία, η Ισπανία, το Βέλγιο, η Πολωνία κι η Σλοβενία.

Στόχος της δικής μας οδηγίας, ήταν το ετήσιο επίπεδο κατανάλωσης να μην υπερβαίνει τις 90 λεπτές πλαστικές σακούλες μεταφοράς κατά κεφαλήν, το αργότερο ως τις 31 Δεκεμβρίου 2019 και τις 40 λεπτές πλαστικές σακούλες μεταφοράς κατά κεφαλήν, το αργότερο ως τις 31 Δεκεμβρίου 2025. Από το περιβαλλοντικό τέλος εξαιρέθηκαν οι πλαστικές σακούλες πάχους άνω των 50 μικρoμέτρων ( οι «χοντρές» σακούλες) ενώ περιβαλλοντικό τέλος δεν απέκτησαν κι οι πλαστικές σακούλες που δίνονται σε υπαίθριες αγορές (βλ. λαϊκές) και ψιλικατζίδικα.

Αυτό που συνέβη τελικά ήταν το εξής: η χρήση της λεπτής πλαστικής σακούλας ξεκίνησε όντως να πέφτει δραματικά, από την άλλη όμως σχεδόν ταυτόχρονα άρχισε να καλπάζει η χρήση της πιο χοντρής πλαστικής σακούλας (που δεν έχει περιβαλλοντικό τέλος και μας κοστίζει 5 η 7 λεπτά). Η συγκεκριμένη, λανσαρίστηκε με σχεδόν ανήθικο τρόπο από τα super market ως «επαναχρησιμοποιούμενη». Μάλιστα, σε πολλές περιπτώσεις τα super market απέκρυπταν ή πάντως δεν προωθούσαν στα ταμεία τους τις σακούλες με το περιβαλλοντικό τέλος ή τις αληθινά επαναχρησιμοποιούμενες. Όπως έλεγε χαρακτηριστικά στο πρώτο ρεπορτάζ μας, ο Γιάννης Κασελίμης, εκπρόσωπος του συνδέσμου βιομηχανιών πλαστικών Ελλάδος:« τα super market δεν έχουν σίγουρα κόστος για αυτές τις σακούλες και ενδεχομένως να έχουν και κέρδος από την πώλησή τους».


Την ίδια στιγμή, η πλήρης ανυπαρξία μιας ενημερωτικής καμπάνιας έκανε τους πολίτες να έχουν πλήρη άγνοια για το τι σημαίνει περιβαλλοντικό τέλος και για το ποιος είναι ο απώτερος στόχος, δηλαδή ο δραστικός περιορισμός της πλαστικής σακούλας.

Σύντομη παρένθεση για το περιβαλλοντικό τέλος: τα έσοδα από την είσπραξη του αποφασίστηκε να πηγαίνουν στον ΕΟΑΝ- «Ελληνικός Οργανισμός Ανακύκλωσης», υπάγεται στο Υπουργείο Περιβάλλοντος- με την δέσμευση τα ποσά να επιστρέφουν με κάποιον (χρήσιμο) τρόπο στους καταναλωτές. Δυόμιση χρονιά μετά κι ενώ η είσπραξη από το τέλος του 2018 έχει φτάσει τα 10 εκ ευρώ και του 2019 αναμένεται να ανακοινωθούν, τα χρήματα «κάθονται» ακόμα στο ταμείο.

Το αποτέλεσμα; Να καταλήγουν σε χώρους υγειονομικής ταφής, ακόμα πιο βαριές πλαστικές σακούλες (2,5 φορές βαρύτερες από τις λεπτές) χωρίς να έχουν ανακυκλωθεί.

Την ίδια στιγμή, σύμφωνα με έκθεση που δημοσίευσε τον Ιούνιο του 2019 το WWF, κάθε χρόνο η χώρα μας παράγει περίπου 700.000 τόνους πλαστικών απορριμμάτων ή διαφορετικά, 68 κιλά πλαστικών κατά κεφαλήν. Από αυτούς τους 700.000 τόνους πλαστικών, επανακυκλώθηκαν μόνο οι 70.000- δηλαδή το 7% της συνολικής παραγωγής-.

Οι νέες εξαιρέσεις και ο φαύλος κύκλος που θα παρατείνουν
Στη νέα ρύθμιση που προωθείται για την πλαστική σακούλα, το Υπουργείο Περιβάλλοντος ισχυρίζεται ότι βάζει τέλος στα παραπάνω τερτίπια της αγοράς.

Παρ’ όλα αυτά, η εξαίρεση από το περιβαλλοντικό τέλος των βιοαποικοδομήσιμων και λιπασματοποιήσιμων πλαστικών σακουλών ενέχει εξίσου μεγάλους κινδύνους.

Αυτή τη φορά, ο σημαντικότερος είναι να πλημμυρίσει η αγορά με τέτοιου είδους σακούλες, οι οποίες θα χρεώνονται στους πελάτες από τα super market κατά το δοκούν, όπως συνέβη και με τις χοντρές σακούλες, χωρίς όμως το ποσό να καταλήγει –για άλλη μια φορά- στο δημόσιο.

 


Όπως μας είπε Φίλιππος Κυρκίτσος, μέλος του Δ.Σ του ΕΟΑΝ και πρόεδρος της «Ελληνικής Εταιρείας Ανακύκλωσης»: « Οι κομποστοποιήσιμες σακούλες πρέπει να αποκτήσουν κι αυτές περιβαλλοντικό τέλος στα 3 λεπτά συν ΦΠΑ. Είναι πολύ πιθανό να αρχίσουν να τις χρεώνουν τα super market. Όμως, έχουν κι αυτές περιβαλλοντική επίπτωση, αν και μικρότερη».

Επίσης, το ότι είναι καλύτερη επιλογή από τις συμβατικές δε σημαίνει ότι δεν απαιτούν σωστή διαχείριση μετά το τέλος ζωής τους. Όπως όμως τονίζουν οι περιβαλλοντικές ΜΚΟ, το υπάρχον σύστημα διαχείρισης όλων των απορριμμάτων στην Ελλάδα, δεν μας δίνει κανένα εχέγγυο ότι μπορούμε να κάνουμε αποτελεσματικά αυτή τη δουλειά, ενώ ακόμα κι αν σε κάποιο βαθμό μπορούμε ενδέχεται να δημιουργήσουμε ένα νέο παραθυράκι διόγκωσης πλαστικού.

H δεύτερη μεγάλη εξαίρεση που παρατείνεται είναι η μη επιβολή περιβαλλοντικού τέλους ή κανενός μέτρου περιορισμού γενικώς για τις πλαστικές σακούλες που διακινούνται σε λαϊκές αγορές και ψιλικατζίδικα.

Στις ερωτήσεις του Dikaiologitika News προς το Υπουργείο Περιβάλλοντος γιατί δεν συμπεριλήφθηκε στο νομοσχέδιο το παραπάνω κανάλι αγοράς, αλλά και για το αν υπάρχει πρόβλεψη για τα νέα ενδεχόμενα τερτίπια της αγοράς, το Dikaiologitika News δεν έλαβε απαντήσεις.

H απάντηση του κου Κυρκίτσου πάντως, ήταν η εξής: « Πρόκειται για μια πολιτική απόφαση, δεν υπάρχει κάποιος τεκμηριωμένος περιβαλλοντικός λόγος που εξαιρέθηκαν αυτά τα δύο σημεία.

Ότι κάποιοι ωφελούνται από αυτή την εξαίρεση είναι προφανές- υπάρχει πίεση από την βιομηχανία του πλαστικού. Κι όλα αυτά, ενώ είμαστε από τις τελευταίες χώρες στην Ευρώπη, ανάμεσα σε αυτές που έχουν πάρει κάποιας μορφής μέτρα, στη μείωση χρήσης και κατανάλωσης πλαστικής σακούλας. Είμαστε από τις χειρότερές στους 28 της ΕΕ».

Όπως συνέχισε να μας εξηγεί, επίσημα στοιχεία ο ΕΟΑΝ ή το ΙΕΛΚΑ (Ινστιτούτο Έρευνας Λιανεμπορίου Καταναλωτικών Αγαθών) δεν έχουν για την κατανάλωση της πλαστικής σακούλας σε αυτά τα σημεία, όπως ούτε κι οι ΜΚΟ. Γενικώς, εκτός από την λεπτή πλαστική σακούλα που απέκτησε περιβαλλοντικό τέλος, καμία άλλη εκδοχή πλαστικής σακούλας μοιάζει να παρακολουθείται/καταγράφεται. Και κάπως έτσι, παρατείνεται το παράδοξο του να βάζουμε στόχους που δεν μπορούμε να ελέγξουμε. « Η προσωπική μου αίσθηση είναι ότι τουλάχιστον ένα 15% - 20% πλαστικής σακούλας διακινείται στις λαϊκές αγορές. Εκ μέρους των ΠΜΚΟ (περιβαλλοντικές MKO) έκανα σχετική παρέμβαση στην Επιτροπή Εμπορίου στην Βουλή για αυτό το θέμα. Είναι λάθος να συνεχίζεται η εξαίρεση και πρέπει να το ξαναδεί ο υπουργός».

Όσον αφορά τώρα στο οριζόντιο τέλος, o κος Κυρκίτσος έχει και εδώ αντιρρήσεις. « Εκ μέρους του ΕΟΑΝ προτείναμε να διαφοροποιηθούν οι χρεώσεις του ανταποδοτικού τέλους. Oι σακούλες πάχους μέχρι& 15 μικρόμετρα να κοστίζουν 3 λεπτά, οι 15-50 να μείνουν ως έχουν, 7 λεπτά δηλαδή,και οι σακούλες με πάχος μεγαλύτερο από 50 μικρότερα να πάνε στα 5 λεπτά συν ΦΠΑ.

Έτσι, με αυτές τις τελευταίες, τις οποίες ως τώρα αγοράζουμε 5 και 7 λεπτά, θα συμβούν δύο τινά : είτε τα super market θα απορροφήσουν το κόστος τους και εμείς θα τις πληρώνουμε 09 λεπτά είτε τα 09 λεπτά θα έρθουν ως «καπέλο» στα 05 και στα 07 λεπτά άρα πάμε στα 14 και 16 πια λεπτά. Αυτό ,ναι, είναι σαφώς ένα πιο αποτρεπτικό κόστος. Μένει να δούμε τι θα κάνουν τα super market».

Ο μεγάλος στόχος που χάνεται
Σε κάθε περίπτωση… «το κομβικό ζητούμενο που ήταν να μπει στο τραπέζι το χρονοδιάγραμμα απαγόρευσής της σακούλας χάθηκε ξανά» τονίζει ο κος Κυρκίτσος. Οι ΜΚΟ με τη σειρά τους εκφράζουν τη δυσαρέσκεια τους για το γεγονός ότι ρύθμιση της πλαστικής σακούλας δεν αποτέλεσε αντικείμενο διαβούλευσης.

Όπως μας λέει ο Άλκης Καφετζής, υπεύθυνος για την εκστρατεία των πλαστικών της Greenpeace Ελλάδας: «Σε ένα νομοσχέδιο που προσπαθεί να ρυθμίσει πάρα πολλά ζητήματα ταυτόχρονα, η σημαντική ρύθμιση της πλαστικής σακούλας περνάει στα ψιλά πράγματα. Όλες οι πληροφορίες έφτασαν σε εμάς, μέσα σε ένα πλαίσιο διαρροών από πηγές του ΥΠΕΝ».

Όσο για την ουσία της νέας ρύθμισης, ο ίδιος σημειώνει: « η Ελλάδα συνεχίζει να κάνει μωρουδιακά βήματα απλώς και μόνο για να λέει ότι προχωράει. Βλέπουμε σαφώς μια βελτίωση σε σχέση με την προηγούμενη κατάσταση. Ωστόσο, για άλλη μια φορά το ΥΠΕΝ συνδέει την επιτυχία του μέτρου μόνο με τη θεσμοθέτηση του τέλους και όχι με κάτι εξίσου, αν όχι περισσότερο σημαντικό, όπως μια ευρεία εκστρατεία ενημέρωσης των πολιτών, τη σύνδεση με μια ευρύτερη στρατηγική μείωσης των πλαστικών μίας χρήσης και την διενέργεια ουσιαστικών ελέγχων».

 


H δημιουργία κινήτρων και αντικινήτρων για την απεξάρτηση των επιχειρήσεων του κλάδου από τη λογική της μίας χρήσης είναι μια ακόμα έλλειψη στην νέα ρύθμιση. Σύμφωνα με τον κο Κυρκίτσο: « τα super market θέλουν και θα έπρεπε να μπουν στο χορό της συνεργασίας με καταναλωτή και κράτος για τη μείωση της πλαστικής σακούλας. Οι ίδιοι δεν θα είχαν αντίρρηση να κρατούσαν το τέλος και να το επιστρέφαν στους καταναλωτές τους ως μια πάνινη τσάντα.

Όμως, η προηγούμενη κυβέρνηση ήθελε να ελέγχει και το τελευταίο ευρώ, για αυτό και είχε προτείνει το περιβαλλοντικό ανταποδοτικό τέλος να πηγαίνει στον ΕΟΑΝ. Τελικά, επικράτησε η γραφειοκρατία και δεν επεστράφη τίποτα στους καταναλωτές. Αν πάντως η ρύθμιση μείνει ως έχει, αυτή τη φορά τουλάχιστον, δεν επιτρέπεται να χάσουμε το στοίχημα μιας μεγάλης καμπάνια ενημέρωσης».

Οι χώρες που δείχνουν τον (σωστό) δρόμο

Τουλάχιστον 32 χώρες παγκοσμίως έχουν επιβάλλει ολική ή μερική απαγόρευση στη χρήση πλαστικής σακούλας, ανάμεσα τους η Ιταλία, η Γαλλία, η Μολδαβία, η Βόρεια Μακεδονία , η Ισπανία και η Ολλανδία.

Οι υπόλοιπες, μαζί τους κι η Ελλάδα, αντιμετωπίζουν, άλλες πολύ αποτελεσματικά (όπως η Δανία που έχει πέσει στις 4 σακούλες το έτος ανά πολίτη!) , άλλες λιγότερο, την πλαστική σακούλα με όρους φορολόγησης- τέλους.

Τα φωτεινά παραδείγματα στην ευρωπαϊκή γειτονιά είναι αυτά της Ιταλίας και της Γαλλίας.

Το 2013 η Ιταλία προχώρησε σε πλήρη απαγόρευση της χρήσης πλαστικής σακούλας, δεχόμενη ως επαναχρησιμοποιούμενες μόνο τις πολύ χοντρές άνω των 200mm. Οι βιοαποικοδομήσιμες χρεώνονται και κατά βάση χρησιμοποιούνται για να εξυπηρετούν την κομποστοποίηση και την «φιλοξενία» των οργανικών αποβλήτων (που είναι μια πολύ διαδεδομένη πρακτική στην Ιταλία).

Η Γαλλία κατήργησε επίσης ολοκληρωτικά τις πλαστικές σακούλες την 1η Ιουλίου 2016, και σταδιακά συνέχισε με πλαστικά ποτήρια και πιάτα μιας χρήσης, πλαστικά καλαμάκια κι άλλα μικροπλαστικά.

Στην πραγματικότητα, η Γαλλία είναι η χώρα που έχει δώσει και την έμπνευση στην Ε.Ε να προωθήσει τη νομοθεσία που απαγορεύσει την χρήση των πλαστικών μιας χρήσης μέχρι το 2021 και να ζητάει όλες οι συσκευασίες να είναι ανακυκλώσιμες μέχρι το 2030.

Οριζόντιο χαράτσι σε όλες τις πλαστικές σακούλες, που πια αποκτούν μαζικά περιβαλλοντικό τέλος, έρχεται άμεσα με νομοθετική ρύθμιση που θα φέρει τις επόμενες ημέρες το Υπουργείο Περιβάλλοντος, όπως έχει ήδη προαναγγείλει μέσα από έρευνα που δημοσίευσε χθες το Dikaiologitika News.

Σύμφωνα με τις νεότερες πληροφορίες μας, η νέα ρύθμιση που θα παρουσιαστεί τις αμέσως επόμενες ημέρες επεκτείνει την επιβολή περιβαλλοντικού τέλους οριζόντια σε όλες τις πλαστικές σακούλες. Η ρύθμιση θα είναι μέρος του πολυνομοσχέδιου που θα έρθει προς συζήτηση και ψήφιση στη Βουλή από την πολιτική ηγεσία του Υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας (ΥΠΕΝ) στις αρχές του Μαρτίου.

Η ρύθμιση γίνεται στοχευμένα για να εμποδιστεί η μικρή απόδοση του περιβαλλοντικού τέλους από τότε που τα super market λάνσαραν τις δικές τους, «χοντρές» πλαστικές σακούλες οι οποίες όμως δεν έχουν περιβαλλοντικό τέλος με αποτέλεσμα όλο το κέρδος να εισπράττεται από τα super market.
Υπενθυμίζεται ότι στην ΚΥΑ που υπέγραψε το 2017 ο αναπληρωτής υπουργός περιβάλλοντος Σωκράτης Φάμελλος, οι λεπτές πλαστικές σακούλες μεταφοράς απέκτησαν περιβαλλοντικό τέλος 4 λεπτών μέχρι το 2018 και 9 λεπτών μέχρι το 2019.

Από το περιβαλλοντικό τέλος εξαιρέθηκαν οι πλαστικές σακούλες πάχους άνω των 50 μικρoμέτρων (οι «χοντρές» σακούλες) ενώ περιβαλλοντικό τέλος δεν απέκτησαν κι οι πλαστικές σακούλες που δίνονται σε υπαίθριες αγορές (βλ. λαϊκές), ψιλικατζίδικα, περίπτερα. Η ΚΥΑ δεν ανάγκαζε τα super market να διαθέτουν την λεπτή πλαστική σακούλα με το περιβαλλοντικό τέλος, αν δεν το επιθυμούσαν.

Μάλιστα όπως είπε ο Φίλιππος Κυρκίτσος στο Dikaiologitika News στο πλαίσιο της έρευνας μας: «Είναι πιθανό ότι τα έσοδα από την πλαστική σακούλα το 2019 να μην είναι ούτε το 1/7 συγκρινόμενα με αυτά του 2018. To 2018 έφτασαν τα 10 εκ ευρώ. Για το 2019 θα ξέρουμε σε λίγο καιρό».

Βλέποντας το ΥΠΕΝ ότι τα παραπάνω παραθυράκια προκάλεσαν έκρηξη της κατανάλωσης της χοντρής πλαστικής σακούλας και ραγδαία μείωση της είσπραξης του περιβαλλοντικού τέλους μέσα από τα νόμιμα τρικ των super market αποφάσισε να επιβάλλει οριζόντιο χαράτσι σε όλες τις πλαστικές σακούλες που κυκλοφορούν στην αγορά – από τα super market μέχρι τις υπαίθριες αγορές και τα ψιλικατζίδικα. Από το περιβαλλοντικό τέλος θα εξαιρεθούν οι βιοαποδομήσιμες (ή βιοαποικοδομήσιμες) και οι λιπασματοποιήσιμες πλαστικές σακούλες μεταφοράς.

Το τι θα πράξουν τώρα τα super market από την στιγμή που οι σακούλες αυτές θα αποκτήσουν περιβαλλοντικό τέλος καθώς και ποια θα είναι η τιμή τους είναι κάτι που θα φανεί στο άμεσο μέλλον.

H έρευνα του Dikaiologitika News
Χθες, 21/2 το Dikaiologitika News ανέδειξε μέσα από μια έρευνα που προκάλεσε αίσθηση, τα νόμιμα τρικ τα οποία άρχισαν να χρησιμοποιούν τα super market έξι μήνες περίπου μετά το ξεκίνημα της εφαρμογής του μέτρου για τη μείωση της χρήσης της λεπτής πλαστικής σακούλα, τον Ιανουάριο του 2018.

Παράλληλα, καταδείξαμε πως τα «παραθυράκια» στην ΚΥΑ του 2017 έγιναν το πάτημα για να επικρατήσει στην αγορά η χρήση της πιο χοντρής πλαστικής σακούλας χωρίς κανένας να καταγράφει τον όγκο και την πορεία της και χωρίς ο Ελληνικός Οργανισμός Ανακύκλωσης να εισπράττει το περιβαλλοντικό τέλος για να το αποδίδει πίσω στο κοινό μέσα από καμπάνιες ενημέρωσης για την μείωση πλαστικού αλλά και πράσινων δράσεων.

super1

Οι χοντρές πλαστικές σακούλες είναι σακούλες που τα super market χαρακτηρίζουν ως «επαναχρησιμοποιούμενες», έχουν πάχος από 50 έως 70 μικρομέτρα κι είναι από 2 έως 4 λεπτά φτηνότερες από τις λεπτές πλαστικές.«Η χοντρή πλαστική σακούλα που τα super market ονομάζουν επαναχρησιμοποιούμενη, παίρνει μια μόλις ακόμα χρήση» μας είπε στο πλαίσιο του ρεπορτάζ ο κος Κυρκίτσος και συμπλήρωσε:

«O περισσότερος κόσμος την κάνει σακούλα για τα σκουπίδια στην κουζίνα ή το μπάνιο. Είναι αλήθεια ότι το κοινό χαλάρωσε το δεύτερο χρόνο εφαρμογής του μέτρου από την άλλη όμως δεν γνωρίζει, σε μεγάλο βαθμό ποιο είναι το καθεστώς με τις χοντρές σακούλες. Απλώς τους φαίνονται πιο ελκυστικές ως οικονομικές που είναι».

Σύμφωνα με το «Έθνος της Κυριακής» το υπουργείο εξετάζει την επέκταση του περιβαλλοντικού τέλους και σε σακούλες με μεγαλύτερο πάχος τοιχώματος
Ακριβότερα θα πληρώνουμε το... πλαστικό στην καθημερινότητά μας από το προσεχές διάστημα, καθώς το υπουργείο Περιβάλλοντος προσανατολίζεται στην επέκταση του περιβαλλοντικού τέλους της λεπτής σακούλας μεταφοράς και σε εκείνη με μεγαλύτερο πάχος τοιχώματος, στοχεύοντας να εντάξει στο μέτρο το σύνολό τους. Οι αλλαγές θα έρθουν με νομοθετική ρύθμιση, η οποία θα περιλαμβάνει και διαφοροποιήσεις ως προς τη διάθεση των εσόδων από το συγκεκριμένο ανταποδοτικό περιβαλλοντικό τέλος, οι οποίες περιελάμβαναν την παροχή τσαντών πολλαπλών χρήσεων στους πολίτες.

Η επέκταση του περιβαλλοντικού τέλους, το οποίο σήμερα είναι 0,09 ευρώ (ύστερα από την αύξησή του από τα 0,04 ευρώ πριν από έναν χρόνο), θα γίνει σε δύο κατηγορίες, ώστε να αποθαρρύνει τη χρήση κάθε είδους πλαστικής σακούλας μεταφοράς και συγκεκριμένα:

Στις πλαστικές σακούλες πάχους άνω των 50 μικρών (μm).
Σε κατηγορίες επιχειρήσεων οι οποίες έως τώρα εξαιρούνται από τη σχετική ρύθμιση, δηλαδή περίπτερα και υπαίθριες αγορές (λαϊκές κ.λπ.)
Ενας από τους λόγους που φαίνεται να οδηγεί στην απόφαση αυτή είναι και η «εξαφάνιση» της λεπτής πλαστικής σακούλας από αρκετά σημεία πώλησης λιανικής και κυρίως από τα σούπερ μάρκετ και η αντικατάστασή της από σακούλες με μεγαλύτερο πάχος τοιχώματος, από 50 έως 70 μικρά (μm), οι οποίες επίσης τιμολογούνται, αλλά δεν επιβαρύνονται με περιβαλλοντικό τέλος.

Αποτέλεσμα είναι τα έσοδα από αυτές να μην κατευθύνονται στο Δημόσιο, με στόχο τη χρηματοδότηση δράσεων ανακύκλωσης, αλλά στα ταμεία των επιχειρήσεων.Αλλά και στα καταστήματα στα οποία εξακολουθεί να βρίσκεται η λεπτή πλαστική σακούλα, συνυπάρχει με αυτές μεγαλύτερου πάχους, τις οποίες οι καταναλωτές φαίνεται να προτιμούν θεωρώντας τες περισσότερο ανθεκτικές.

Οι πλαστικές σακούλες «γέμισαν» με 15,5 εκατ. ευρώ τα κρατικά ταμεία

Με τον τρόπο αυτό, ενώ έχει μειωθεί σημαντικά η χρήση της λεπτής πλαστικής σακούλας στη χώρα, η μείωση του πλαστικού που καταλήγει σε ΧΥΤΑ δεν είναι αντίστοιχη. Αντίθετα, φαίνεται ότι πλέον απλώς χρησιμοποιούμε σακούλες με περισσότερο πλαστικό, παραμένοντας... εθισμένοι σε αυτή: «Αυτό βεβαίως οφείλεται σε μεγάλο βαθμό και στο γεγονός ότι μετά την κρίση έχει αυξηθεί γενικά και ο όγκος των παραγόμενων απορριμμάτων, ο οποίος βρίσκεται σε άμεση συνάρτηση με την αύξηση της κατανάλωσης» εξηγεί στο «Εθνος της Κυριακής» ο γενικός γραμματέας του υπουργείου Περιβάλλοντος και αρμόδιος για θέματα Διαχείρισης Αποβλήτων, Μανώλης Γραφάκος. Ο ίδιος, πάντως, χαρακτηρίζει επιτυχημένο το μέτρο της επιβολής περιβαλλοντικού τέλους στις πλαστικές σακούλες, καθώς στα δύο χρόνια της εφαρμογής του η χρήση τους έχει μειωθεί δραστικά.

Εκτιμάται ότι πλέον από την κατανάλωση έως και 240 λεπτών σακουλών ανά άτομο τον χρόνο πριν από την εφαρμογή του μέτρου, έχουμε πέσει περίπου στις 60 σακούλες ετησίως, με τον στόχο να είναι 40 σακούλες έως το 2025. Μόνο την πρώτη χρονιά εφαρμογής του μέτρου η χρήση της λεπτής πλαστικής σακούλας είχε μειωθεί κατά 80%.

Μέχρι στιγμής, σύμφωνα με τα στοιχεία του Ελληνικού Οργανισμού Ανακύκλωσης (ΕΟΑΝ), τα έσοδα από το περιβαλλοντικό τέλος ανέρχονται σε περίπου 18 εκατομμύρια ευρώ. Οπως προκύπτει από τα στοιχεία, τα έσοδα είναι σημαντικά χαμηλότερα τη δεύτερη χρονιά εφαρμογής του μέτρου, παρά το γεγονός ότι το 2019 το ύψος του περιβαλλοντικού τέλους υπερδιπλασιάστηκε. Ωστόσο φαίνεται ότι πολλοί καταναλωτές είχαν ήδη φροντίσει να προμηθευτούν επαναχρησιμοποιούμενες τσάντες μεταφοράς.

«Στόχος μας δεν είναι να αυξήσουμε τα έσοδα από το περιβαλλοντικό τέλος» λέει ο διευθύνων σύμβουλος του ΕΟΑΝ, Γιάννης Σιδέρης, προσθέτοντας: «Αυτό που επιζητούμε είναι να μειώσουμε το πλαστικό». Στροφή κάνει όμως ο Οργανισμός και στο ζήτημα του τρόπου επιστροφής του περιβαλλοντικού τέλους στους πολίτες, για το οποίο ο σχεδιασμός της προηγούμενης διοίκησης αφορούσε την παροχή μιας τσάντας πολλαπλών χρήσεων ανά άτοµο βάσει των στοιχείων της απογραφής του 2011, δηλαδή περίπου 10,8 εκατ. τσάντες. Η διανοµή θα γινόταν µέσω των δήµων, με στόχο σε βάθος τριετίας να έχει καλυφθεί το σύνολο του πληθυσμού.

«Αυτή την περίοδο αξιολογούμε τα αποτελέσματα του προγράμματος και βρισκόμαστε σε συζητήσεις με την αγορά και το Ινστιτούτο Ερευνας Λιανεμπορίου, ώστε να αποσαφηνίσουμε τις επόμενες κινήσεις. Με δεδομένο όμως ότι οι περισσότεροι πολίτες έχουν πλέον προμηθευτεί αντίστοιχες τσάντες μεταφοράς, εκτιμάμε ότι το συγκεκριμένο μέτρο απώλεσε τον σωστό χρόνο εφαρμογής. Προσανατολιζόμαστε με τα έσοδα του τέλους να δοθούν στοχευμένα υφασμάτινες τσάντες π.χ. σε μαθητές και να χρηματοδοτηθούν δράσεις ενημέρωσης αλλά και καθαρισμού» σημειώνει ο κ. Σιδέρης.

Οι σχετικές προτάσεις αναμένεται να είναι έτοιμες έως τον Μάρτιο, ενώ μέχρι το καλοκαίρι το υπουργείο Περιβάλλοντος θα έχει καταλήξει και σε ορισμένα μέτρα στο πλαίσιο της κατάργησης των πλαστικών μιας χρήσης που στην Ελλάδα θα προχωρήσει νωρίτερα από την Ευρώπη. Από τον Ιούλιο του 2021 θα αρχίσουν να εφαρμόζονται μέτρα στα οποία θα περιλαμβάνεται η απαγόρευση διάθεσης προϊόντων όπως οι μπατονέτες, τα καλαμάκια, τα πιάτα, μαχαιροπίρουνα και ποτήρια από πλαστικό μιας χρήσης.

Ποια είναι όμως η διαδικασία; Οι πολίτες από 1ης Ιανουαρίου πληρώνουν 0,09 λεπτά την πλαστική σακούλα

Στη γραφειοκρατία φαίνεται πως «χάθηκαν» τα χρήματα από την είσπραξη του περιβαλλοντικού τέλους της πλαστικής σακούλας.

Τα ταμεία του Ελληνικού Οργανισμού Ανακύκλωσης έχουν παραλάβει μόνο το πρώτο εξάμηνο του 2018 ποσό που αντιστοιχεί σε 7,8 εκατ. ευρώ, και αυτό διότι η προηγούμενη ηγεσία του υπουργείου Περιβάλλοντος δεν… προχώρησε στη διοικητική πράξη με την οποία θα ξεκλείδωναν τα υπόλοιπα 6 εκατ. ευρώ για να εισπραχθεί ολόκληρο το έτος. Ποια είναι όμως η διαδικασία; Οι πολίτες από 1ης Ιανουαρίου πληρώνουν 0,09 λεπτά την πλαστική σακούλα (σ.σ. από 1ης Ιανουαρίου 2018 όπου και θεσπίστηκε το μέτρο πλήρωναν 0,04 λεπτά). Οι επιχειρήσεις υποχρεούνται ανά 3 μήνες να αποδίδουν στην ΑΑΔΕ τα χρήματα που εισέπραξαν. Τα ποσά αυτά με τη σειρά τους φτάνουν στο ΥΠΕΝ και καταλήγουν στον Οργανισμό για δράσεις ανταποδοτικότητας. Αντίστοιχο σκηνικό συνέβη φυσικά και για το 1ο τρίμηνο του 2019, αφού και αυτά τα χρήματα παραμένουν «μπλοκαρισμένα» στο υπουργείο – αφήνοντας μια ακόμα καυτή πατάτα να διαχειριστεί η σημερινή κυβέρνηση. Μέχρι στιγμής, η Ανεξάρτητη Αρχή Δημοσίων Εσόδων έχει εισπράξει 15.506.584 ευρώ.

Τα παράδοξα φυσικά δεν τελειώνουν εδώ! Σύμφωνα με αποκλειστικές πληροφορίες του Ελεύθερου Τύπου, τα μεγάλα καταστήματα και σούπερ μάρκετ διαθέτουν για τους πελάτες τους σακούλες άνω των 50 μm – οι οποίες δεν υπόκεινται σε περιβαλλοντικό τέλος. Αυτό πρακτικά σημαίνει ότι οι πολίτες ναι μεν πληρώνουν 0,09 λεπτά ανά σακούλα αλλά αυτά δεν είναι χρήματα που αναμένεται να πάρουν πίσω μέσω ανταποδοτικότητας. Η… πατέντα, δηλαδή, λειτουργεί προς όφελος των επιχειρήσεων! Πρόκειται βέβαια για κάτι νόμιμο, καθώς η Ευρωπαϊκή Οδηγία προβλέπει για το συγκεκριμένο μέγεθος να μην αποδίδεται περιβαλλοντικό αποτύπωμα, ωστόσο είναι κάτι το οποίο γνωρίζουν ελάχιστοι καταναλωτές. Πηγές της αγοράς πάντως σημειώνουν στον «Ε.Τ.» πως το κόστος για να προμηθευτούν τις συγκεκριμένες σακούλες είναι μεγάλο, οπότε αναλογικά δεν έχουν το κέρδος που φαίνεται.

Αυτός είναι και ένας από τους λόγους άλλωστε που ανά τρίμηνο τα χρήματα είναι όλο και πιο λίγα. Η μείωση των ποσών όμως οφείλεται κυρίως στο ότι σιγά σιγά οι καταναλωτές εξοικειώνονται με το μέτρο και απορρίπτουν τη χρήση της.

Ο Οργανισμός Ανακύκλωσης έχει δεσμευμένα στην τράπεζα 7,8 εκατ. ευρώ και τα οποία θα ενεργοποιήσει όταν τρέξει ο διαγωνισμός ύψους 14 εκατ. ευρώ – κάτι που θα συμβεί μέσα στο 2019. Κατά τις εκτιμήσεις θα χρειαστούν 2 χρόνια από την εκκίνησή του για να γίνουν οι δράσεις ανταποδοτικότητας – προκαλώντας όπως είναι αναμενόμενο ποικίλες αντιδράσεις, καθώς 18 μήνες μετά δεν έχουν πραγματοποιηθεί απτά μέτρα. «Πληρώνουμε 1μιση χρόνο το τέλος, για να αποδοθεί τελικά μετά από τέσσερα χρόνια». Σύμφωνα με τον προγραμματισμό, πάντως, ο ΕΟΑΝ, μετά τον διεθνή διαγωνισμό, θα αποδώσει σε συνεργασία με τους δήμους και τις ανάγκες της κάθε περιοχής, πάνινες και πλαστικές σακούλες, καροτσάκια κ.τ.λ. Ο,τι ποσά επιπλέον μαζευτούν, θα δοθούν για τις ανάγκες εκπαίδευσης, ενημέρωσης και διαφήμισης.

Υπενθυμίζεται ότι με έξοδα του ΕΟΑΝ έγινε η πιλοτική διανομή πάνινων και πλαστικών σακουλών πολλαπλών χρήσεων, καθώς και τροχήλατων καροτσιών λαϊκής (για τους ηλικιωμένους) σε τέσσερις δήμους και συγκεκριμένα σε: Χαλάνδρι, Αλόννησο, Βόλβη και Ναύπακτο.

Επιχειρήσεις και πελάτες
Πέρα όμως από την πατέντα των μεγάλων καταστημάτων, φαίνεται πως υπάρχουν και μικρότερες επιχειρήσεις που δεν συμβαδίζουν με το μέτρο. Μάλιστα, πολλές αδιαφορούν για τις κυρώσεις που επιβάλλονται και συνεχίζουν να μη χρεώνουν τους πελάτες τους με 0,09 λεπτά, όπως προβλέπεται από τις αρχές του έτους. Προχωρούν, δε, σε μια τέτοια ενέργεια για να μη δυσαρεστήσουν τους καταναλωτές τους. Τα πρόστιμα που έχουν καταβληθεί προς το παρόν είναι περιορισμένα, καθώς υπάρχει υποστελέχωση προσωπικού, ενώ μέχρι σήμερα η… καμπάνα κυμαίνεται από τα 200 έως τις 5.000 ευρώ.

Το μέτρο συνολικά έχει δεχτεί θετική ανταπόκριση από τους πολίτες, υπάρχουν όμως και εκείνοι που δεν θέλουν να συμβιβαστούν με τη νέα πραγματικότητα. Οπως εξηγούν καταστηματάρχες, «έχουμε πελάτες οι οποίοι δεν είναι διατεθειμένοι να πληρώσουν τα 9 λεπτά, καθώς τους φαίνεται ως χαράτσι και προτιμούν να μην αγοράζουν σακούλες». Αλλοι, βέβαια, έχουν προμηθευτεί πολλαπλές, μοντέρνες τσάντες ή χρησιμοποιούν το καρότσι της λαϊκής για τα ψώνια της ημέρας.

Στοιχεία
Οπως προκύπτει από τα τελευταία στοιχεία, σε 57.170.676 ανέρχονται οι πλαστικές σακούλες που διατέθηκαν στην αγορά κατά το 1ο τρίμηνο του 2019 και καταβλήθηκε περιβαλλοντικό τέλος. Για το 2018, ο συνολικός αριθμός που διατέθηκε είναι 598.242.740,66 και συγκεκριμένα κατά το α’ τρίμηνο διατέθηκαν 206.492.277, το β’ 87.869.143,33, το γ’ 158.611.149 και το δ’ 154.942.004 σακούλες.

Παράλληλα, παρατηρείται μεγάλη αύξηση στη χρήση της πολύ λεπτής πλαστικής σακούλας με πάχος μικρότερο από 15 μm (για συσκευασία νωπών φρούτων και λαχανικών) και η οποία δεν υπόκειται σε ανταποδοτικό περιβαλλοντικό τέλος, με αποτέλεσμα να έχει καταλήξει να λειτουργεί ως σακούλα μεταφοράς. Αντίστοιχα, μεγάλη μερίδα πολιτών ζητά από περίπτερα σακούλα ακόμα και αν αγόρασαν μόνο ένα πακέτο τσιγάρα – με απώτερο σκοπό να τη χρησιμοποιήσουν αλλού.

Υπενθυμίζεται ότι από την υποχρέωση υποβολής δηλώσεων απόδοσης περιβαλλοντικού τέλους εξαιρούνται οι επιχειρήσεις που έχουν πάψει να διαθέτουν πλαστικές σακούλες στους πελάτες τους, καθώς και ορισμένες κατηγορίες, όπως οι περιπτερούχοι και οι ασχολούμενοι με το υπαίθριο εμπόριο.

Από την έντυπη έκδοση

Από τα στοιχεία εσόδων α’ τριμήνου της ΑΑΔΕ προκύπτει σημαντική μείωση της χρήσης πλαστικής σακούλας στο λιανεμπόριο.
Οι πλαστικές σακούλες που χρησιμοποιήθηκαν στο λιανικό εμπόριο και τα πολυκαταστήματα ήταν 202.887.964 τεμάχια, ενώ το αντίστοιχο περιβαλλοντικό τέλος που βεβαιώθηκε από την Ανεξάρτητη Αρχή Δημοσίων Εσόδων (ΑΑΔΕ) και θα αποδοθεί στον Ελληνικό Οργανισμό Ανακύκλωσης (ΕΟΑΝ) ήταν 6.086.639 ευρώ, αναφέρεται σε ανακοίνωση του Υπουργείου Περιβάλλοντος.
Με βάση τις αντίστοιχες ποσότητες ετήσιας χρήσης λεπτής πλαστικής σακούλας στον τομέα του λιανικού εμπορίου και ανάγοντας την ποσότητα σε ετήσια βάση εμφανίζεται θεαματική μείωση της κατανάλωσης πλαστικής σακούλας της τάξεως του 75% στα σούπερ μάρκετ, ενώ μείωση παρατηρείται και στο λιανικό εμπόριο.
Σημειώνεται ότι στη χώρα μας η ετήσια παραγωγή πλαστικής σακούλας κυμαινόταν από 200 έως 500 τεμάχια ανά κάτοικο, σύμφωνα με τις εκτιμήσεις των φορέων της αγοράς και των οργανώσεων. Τα στοιχεία του α΄ τριμήνου δεν επαρκούν για την πλήρη εικόνα της χρήσης πλαστικής σακούλας, είναι όμως ενδεικτικά διότι από ένα μεγάλο τμήμα της αγοράς δίνουν ετήσιο ισοδύναμο συντελεστή χρήσης 75 τεμαχίων ανά πολίτη.
Η θέσπιση νέων εργαλείων όπως είναι η αποτύπωση σειριακού αριθμού (barcode) και σήμανσης σε κάθε σακούλα με ημερομηνία παραγωγής και χώρα προέλευσης, η καταχώρηση του συνόλου των παραγωγών στο Εθνικό Μητρώο, η θέσπιση προδιαγραφών και οι ειδικοί έλεγχοι, θα μειώσουν περαιτέρω την χρήση της λεπτής πλαστικής σακούλας και στους τομείς του λιανικού εμπορίου που δεν έχουν συμπεριληφθεί στα περιοριστικά μέτρα (λαϊκές αγορές και περίπτερα).
Επιπλέον, τα νέα αυτά εργαλεία θα εξαλείψουν την παράτυπη κυκλοφορία σακουλών και την φοροδιαφυγή, ενώ η εκπόνηση κοινής μεθοδολογίας σε ευρωπαϊκό επίπεδο θα καταστήσει δυνατό τον ακριβή υπολογισμό της ετήσιας κατά κεφαλήν κατανάλωσης λεπτών πλαστικών σακουλών μεταφοράς και στη χώρα μας.
Ο Αν. ΥΠΕΝ, Σωκράτης Φάμελλος χαρακτήρισε εξαιρετικά ελπιδοφόρο το γεγονός της μείωσης χρήσης της πλαστικής σακούλας που σημαίνει ταυτόχρονα και αλλαγή στην καταναλωτική συμπεριφορά των πολιτών. ‘Οπως δήλωσε «αποδεικνύεται ότι με τις κατάλληλες πολιτικές η ελληνική κοινωνία μπορεί να προσαρμοστεί στο περιβαλλοντικό κοινοτικό κεκτημένο και η Ελλάδα να εναρμονίσει το εθνικό της δίκαιο με το ευρωπαϊκό, χωρίς πρόστιμα και κυρώσεις», προσθέτοντας ότι τα έσοδα του περιβαλλοντικού τέλους από τη χρήση της λεπτής πλαστικής σακούλας θα επιστραφούν άμεσα και εξολοκλήρου στους πολίτες, μέσω της διάθεσης άλλων εναλλακτικών μέσων μεταφοράς προϊόντων όπως πάνινες, βιοαποδομήσιμες και πλαστικές τσάντες πολλαπλών χρήσεων.
Πηγή reporter.gr
Σελίδα 1 από 4

 

 

eshopkos-foot kalymnosinfo-foot kalymnosinfo-foot nisyrosinfo-footer lerosinfo-footer mykonos-footer santorini-footer kosinfo-foot expo-foot